Gamla Stan – Phố cổ không sống bằng hoài niệm

Gamla Stan, khu phố cổ của Stockholm, thường được nhắc đến như điểm khởi đầu của thủ đô Thụy Điển. Nhưng nếu chỉ nhìn Gamla Stan như một “di tích lịch sử” hay một không gian du lịch, ta sẽ bỏ lỡ điều quan trọng nhất: đây là một khu phố chưa bao giờ bị đóng băng trong quá khứ. Gamla Stan không tồn tại để được ngắm nhìn từ xa, mà để được sử dụng, đi qua, và sống cùng hiện tại. Chính điều đó khiến Gamla Stan trở thành một trong những khu phố cổ đặc biệt nhất châu Âu.

Nơi Stockholm bắt đầu, nhưng không dừng lại

Gamla Stan hình thành từ thế kỷ 13, trên hòn đảo nhỏ nơi Stockholm ra đời như một điểm giao thương giữa biển Baltic và nội địa Thụy Điển. Những con hẻm hẹp, mặt đường lát đá, các tòa nhà cao và sát nhau phản ánh logic của một đô thị trung cổ: phòng thủ, buôn bán và cộng đồng sống khép kín.

Nhưng khác với nhiều phố cổ châu Âu được “bảo tồn bằng cách ngưng sử dụng”, Gamla Stan chưa từng bị tách khỏi đời sống đô thị. Đây vẫn là nơi có cư dân sinh sống, có văn phòng nhỏ, cửa hàng, quán cà phê, và cả các cơ quan nhà nước quan trọng như Cung điện Hoàng gia. Lịch sử ở đây không được trưng bày. Nó tiếp tục vận hành.

Kiến trúc của sự tiết chế, không phải phô trương

Gamla Stan không có những đại lộ lớn hay quảng trường hoành tráng. Không gian được tổ chức chặt chẽ, đôi khi có cảm giác chật hẹp. Nhưng chính sự chật hẹp đó tạo ra nhịp điệu riêng: con người buộc phải đi chậm, quan sát kỹ, và chú ý đến những chi tiết nhỏ.

Các tòa nhà không cao, không đồng nhất tuyệt đối, nhưng hài hòa về tỷ lệ. Màu sắc tường nhà trầm, không rực rỡ, phản ánh khí hậu Bắc Âu và tư duy thẩm mỹ tiết chế của người Thụy Điển. Kiến trúc ở đây không nhằm gây ấn tượng, mà nhằm chịu đựng được thời gian.

Quyền lực đặt cạnh đời sống thường nhật

Một trong những chi tiết thú vị nhất của Gamla Stan là sự gần gũi giữa quyền lực và đời sống dân sự. Cung điện Hoàng gia – biểu tượng của quyền lực truyền thống – nằm ngay trong khu phố cổ, không tách biệt bằng khoảng cách hay hàng rào xa cách.

Người dân và du khách có thể đi bộ ngang qua nơi ở và làm việc của hoàng gia như một phần bình thường của thành phố. Điều này phản ánh rõ tinh thần chính trị Bắc Âu: quyền lực tồn tại, nhưng không đứng trên xã hội.

Gamla Stan vì thế không mang không khí trang nghiêm nặng nề. Nó là không gian nơi lịch sử quyền lực được bình thường hóa, không bị thần thánh hóa.

Du lịch được chấp nhận, nhưng không lấn át

Gamla Stan là một trong những khu vực đông khách du lịch nhất Stockholm. Nhưng khác với nhiều phố cổ bị “đánh chiếm” bởi du lịch, Gamla Stan vẫn giữ được nhịp sống tương đối cân bằng.

Du khách đến, nhưng khu phố không biến thành sân khấu. Cửa hàng lưu niệm tồn tại song song với tiệm bánh, quán cà phê địa phương và không gian sinh hoạt thực. Không có cảm giác rằng toàn bộ khu phố được dựng lên để phục vụ người ngoài.

Điều này đến từ cách quản lý đô thị rất Thụy Điển: du lịch là một chức năng, không phải mục đích tối thượng.

Một khu phố cổ không kể chuyện bằng bảng hiệu

Gamla Stan không dày đặc bảng thông tin lịch sử hay lời dẫn cảm xúc. Người ta không bị “dạy” phải cảm nhận thế nào về quá khứ. Thay vào đó, lịch sử được để cho không gian tự lên tiếng: qua mặt đá mòn, qua độ nghiêng của bậc thềm, qua cách ánh sáng trượt trên những bức tường cũ.

Cách tiếp cận này phản ánh niềm tin sâu xa của văn hóa Thụy Điển: công chúng đủ trưởng thành để tự quan sát và tự suy nghĩ. Lịch sử không cần được kể quá nhiều, chỉ cần được giữ đúng.

Gamla Stan và tư duy sử dụng lịch sử

Có lẽ điều quan trọng nhất mà Gamla Stan nói lên về Thụy Điển là cách quốc gia này sử dụng lịch sử. Quá khứ không bị thần thánh hóa, cũng không bị xóa bỏ. Nó được giữ lại như một lớp nền, để hiện tại tiếp tục xây lên.

Gamla Stan không sống bằng hoài niệm. Nó sống bằng chức năng: là nơi ở, nơi làm việc, nơi đi qua. Chính vì thế, nó không bị cũ đi, dù đã tồn tại hàng trăm năm.

Một bài học vượt ra ngoài du lịch

Với người làm du lịch, Gamla Stan hấp dẫn vì vẻ đẹp cổ kính. Với người làm lịch sử, nó hấp dẫn vì tính liên tục. Nhưng với người quan sát xã hội, Gamla Stan còn mang một ý nghĩa sâu hơn: một xã hội chỉ thật sự trưởng thành khi không cần đóng khung quá khứ để bảo vệ bản sắc của mình.

Stockholm không cần Gamla Stan để chứng minh rằng mình có lịch sử. Gamla Stan tồn tại đơn giản vì nó vẫn còn hữu dụng. Và chính sự bình thản đó khiến khu phố cổ này trở nên đặc biệt. Không ồn ào. Không phô trương. Chỉ lặng lẽ đứng đó – như cách Thụy Điển nhìn về quá khứ của mình.

Chrissy Le