Doanh nghiệp gia đình Thụy Điển và quyền lực dài hạn

Trong nhiều nền kinh tế, khái niệm “doanh nghiệp gia đình” thường gắn với quy mô vừa và nhỏ, quản trị cảm tính, khó mở rộng và dễ xung đột nội bộ. Nhưng tại Thụy Điển, một nghịch lý thú vị tồn tại: nhiều tập đoàn toàn cầu có ảnh hưởng sâu rộng nhất lại được kiểm soát bởi gia đình, và chính cấu trúc đó trở thành nguồn sức mạnh dài hạn. Stena, IKEA, H&M, Wallenberg-controlled companies hay nhiều tập đoàn công nghiệp lớn khác cho thấy một mô hình doanh nghiệp gia đình rất khác: không khép kín, không bảo thủ, nhưng kiên định và bền bỉ.

Gia đình không đồng nghĩa với “quản trị gia đình”

Điểm đầu tiên cần làm rõ là: doanh nghiệp gia đình Thụy Điển không vận hành theo kiểu “công ty của người nhà”. Gia đình giữ vai trò sở hữu và định hướng dài hạn, trong khi quản trị hằng ngày được trao cho đội ngũ chuyên nghiệp. Quyền lực của gia đình nằm ở việc đặt ra các nguyên tắc bất biến: mục tiêu dài hạn, mức độ chấp nhận rủi ro, tiêu chuẩn đạo đức và cách doanh nghiệp tương tác với xã hội.

Ở IKEA, gia đình Kamprad thiết kế cấu trúc sở hữu phức tạp không nhằm tối ưu thuế hay che giấu quyền lực, mà để bảo vệ triết lý cốt lõi của doanh nghiệp khỏi áp lực ngắn hạn. Với Stena, quyền kiểm soát gia đình cho phép tập đoàn đầu tư vào vận tải biển và năng lượng – những lĩnh vực chu kỳ dài, rủi ro cao và khó làm nếu bị thúc ép lợi nhuận từng quý.

Quyền lực dài hạn đến từ khả năng nói “không”

Khác với doanh nghiệp niêm yết phân tán cổ đông, doanh nghiệp gia đình Thụy Điển có một lợi thế chiến lược: khả năng nói “không” với những cơ hội hấp dẫn trong ngắn hạn. Khi không bị chi phối bởi thị trường chứng khoán, họ có thể từ chối các thương vụ tăng trưởng nóng, các xu hướng nhất thời hoặc những mở rộng vượt quá năng lực cốt lõi.

Quyền lực thực sự của sở hữu gia đình nằm ở quyền trì hoãn. Trì hoãn mở rộng khi thị trường quá nóng. Trì hoãn tối ưu chi phí nếu điều đó làm suy yếu năng lực dài hạn. Trì hoãn việc “kể câu chuyện hay” nếu câu chuyện đó chưa được chứng minh bằng vận hành. Trong một thế giới nơi tốc độ thường được tôn vinh, khả năng chậm lại đúng lúc trở thành lợi thế cạnh tranh.

Sự liên tục qua các thế hệ lãnh đạo

Doanh nghiệp gia đình Thụy Điển thường được thiết kế để vượt qua từng thế hệ. Việc chuyển giao quyền lực không diễn ra đột ngột hay mang tính biểu tượng. Nó là một quá trình dài, trong đó thế hệ kế tiếp được chuẩn bị sớm, nhưng không nhất thiết phải trực tiếp điều hành.

Gia đình đóng vai trò “người giữ ký ức tổ chức”. Họ đảm bảo rằng những quyết định lớn hôm nay không phá vỡ logic đã giúp doanh nghiệp tồn tại hàng chục năm. Khi CEO thay đổi, chiến lược không bị đảo chiều theo cá tính cá nhân. Tính liên tục này đặc biệt quan trọng trong các ngành công nghiệp nặng, logistics và bán lẻ toàn cầu, nơi sai lầm chiến lược có thể phải trả giá trong nhiều thập kỷ.

Gia đình như một cơ chế quản trị rủi ro

Một khía cạnh ít được chú ý là vai trò của gia đình trong quản trị rủi ro. Khi tài sản gia đình gắn chặt với doanh nghiệp, mức độ thận trọng tự nhiên cao hơn. Các quyết định mạo hiểm phải vượt qua một “bộ lọc đạo đức và di sản”: nếu thất bại, hậu quả không chỉ là con số trên báo cáo tài chính, mà là danh tiếng và tài sản tích lũy qua nhiều thế hệ.

Điều này không khiến doanh nghiệp gia đình Thụy Điển né tránh rủi ro, mà khiến họ lựa chọn rủi ro có tính toán. Họ đầu tư vào những lĩnh vực hiểu sâu, nơi có thể xây dựng năng lực vượt trội, thay vì chạy theo cơ hội ngắn hạn ngoài vùng hiểu biết.

Mối quan hệ khác với người lao động và xã hội

Doanh nghiệp gia đình Thụy Điển thường có mối quan hệ ổn định hơn với người lao động và cộng đồng. Khi mục tiêu không phải là tối đa hóa lợi nhuận trong ngắn hạn, doanh nghiệp có không gian để đầu tư vào đào tạo, an toàn và điều kiện làm việc. Điều này không xuất phát từ lòng nhân ái thuần túy, mà từ logic dài hạn: lực lượng lao động ổn định và có kỹ năng là tài sản khó thay thế.

Với xã hội, doanh nghiệp gia đình ít có xu hướng “đánh cược hình ảnh”. Họ tránh các hành động có thể gây phản ứng tiêu cực mạnh, vì hiểu rằng uy tín gia đình gắn liền với uy tín doanh nghiệp. Điều này tạo ra một dạng kỷ luật mềm, nơi trách nhiệm xã hội không cần khẩu hiệu lớn.

So sánh với mô hình doanh nghiệp đại chúng

Trong doanh nghiệp đại chúng, quyền lực bị phân tán và thời gian bị nén lại. Báo cáo quý, kỳ vọng thị trường và áp lực truyền thông khiến quyết định thường mang tính phản ứng. Doanh nghiệp gia đình Thụy Điển, ngược lại, vận hành với một “đồng hồ thời gian” khác. Thành công được đo bằng khả năng tồn tại và thích nghi qua nhiều chu kỳ kinh tế, không phải bằng mức tăng trưởng ngắn hạn.

Điều này không có nghĩa mô hình gia đình vượt trội tuyệt đối. Nó đánh đổi tốc độ lấy độ bền. Nhưng trong bối cảnh biến động toàn cầu ngày càng khó lường, độ bền trở thành một dạng sức mạnh hiếm hoi.

Những giới hạn và thách thức

Mô hình này cũng đối mặt với thách thức. Sự bảo thủ quá mức có thể làm doanh nghiệp chậm đổi mới. Xung đột thế hệ, nếu không được quản trị tốt, có thể làm tê liệt quá trình ra quyết định. Vì thế, các doanh nghiệp gia đình Thụy Điển thành công thường kết hợp quyền sở hữu tập trung với quản trị hiện đại, minh bạch và sẵn sàng mời lãnh đạo bên ngoài.

Điểm mấu chốt không phải là “gia đình điều hành”, mà là “gia đình bảo vệ logic dài hạn của doanh nghiệp”.

Một bài học vượt ra ngoài Thụy Điển

Trong bối cảnh nhiều doanh nghiệp trên thế giới bị cuốn vào vòng xoáy tăng trưởng ngắn hạn, mô hình doanh nghiệp gia đình Thụy Điển đặt ra một câu hỏi quan trọng: quyền lực kinh tế thực sự đến từ đâu? Từ khả năng gây ấn tượng nhanh, hay từ khả năng tồn tại lâu?

Doanh nghiệp gia đình Thụy Điển cho thấy một dạng quyền lực khác: quyền lực của sự kiên nhẫn, của khả năng chờ đợi, của việc đặt lợi ích dài hạn lên trên lợi ích tức thì. Đó không phải là con đường dễ đi, cũng không tạo ra những câu chuyện giật gân. Nhưng chính sự lặng lẽ đó lại giúp họ đứng vững khi nhiều mô hình khác phải liên tục tái tạo để tồn tại.

Trong một thế giới nơi mọi thứ đều bị đo bằng tốc độ, doanh nghiệp gia đình Thụy Điển nhắc nhở rằng: đôi khi, quyền lực lớn nhất của kinh doanh nằm ở việc không cần phải vội.

Chrissy Le