Helsinki dưới thời Nga: Lịch sử một thủ đô được kiến tạo và phong cách xây dựng của quyền lực tiết chế

Năm 1809 đánh dấu một bước ngoặt lớn trong lịch sử Phần Lan. Sau nhiều thế kỷ nằm dưới quyền cai trị của Thụy Điển, Phần Lan bị sáp nhập vào Đế quốc Nga và trở thành Đại Công quốc Phần Lan với mức độ tự trị tương đối cao. Đây không phải là một sự thay đổi thuần túy về chính trị, mà là sự dịch chuyển toàn bộ trật tự quyền lực, văn hóa và không gian. Trong bối cảnh ấy, việc lựa chọn Helsinki làm thủ đô mới vào năm 1812 không chỉ nhằm mục đích hành chính, mà còn là một quyết định mang tính chiến lược sâu sắc: xây dựng một trung tâm quyền lực mới, trung lập với quá khứ Thụy Điển và đủ linh hoạt để phục vụ lợi ích của Nga, đồng thời tạo nền tảng cho bản sắc Phần Lan đang hình thành.

Helsinki trước thời Nga: một thị trấn không trung tâm

Trước thế kỷ 19, Helsinki chỉ là một thị trấn ven biển nhỏ, mờ nhạt so với Turku – trung tâm hành chính, tôn giáo và học thuật của Phần Lan dưới thời Thụy Điển. Cấu trúc đô thị Helsinki khi ấy rời rạc, thiếu trục trung tâm rõ ràng, và không mang dáng dấp của một thủ đô. Chính điều này lại trở thành lợi thế khi Phần Lan bước vào thời kỳ Nga cai trị. Một thành phố “chưa định hình” cho phép người Nga xây dựng lại từ đầu, theo một tầm nhìn mới, không bị ràng buộc bởi các biểu tượng cũ của Thụy Điển.

Lựa chọn Helsinki: quyết định chính trị được mã hóa bằng kiến trúc

Việc Sa hoàng Alexander I chọn Helsinki làm thủ đô không phải ngẫu nhiên. Helsinki nằm gần St. Petersburg, dễ kiểm soát hơn về mặt quân sự và hành chính, nhưng quan trọng hơn, nó đủ “trống” để trở thành một tuyên ngôn không gian. Nga không cần một thủ đô Phần Lan phô trương quyền lực đế chế. Điều họ cần là một trung tâm hành chính ổn định, trật tự, thể hiện uy quyền bằng tổ chức chứ không bằng tượng đài. Chính trong logic đó, khu trung tâm mới của Helsinki – với hạt nhân là Quảng trường Senate (Senaatintori) – được quy hoạch như một tổng thể hoàn chỉnh, chặt chẽ và mang tính biểu tượng cao.

Thời kỳ Nga cai trị và quyền tự trị đặc biệt của Phần Lan

Khác với nhiều vùng lãnh thổ khác trong Đế quốc Nga, Phần Lan được trao quyền tự trị đáng kể. Quốc hội riêng, luật pháp riêng, hệ thống giáo dục và tôn giáo được bảo lưu. Điều này tạo ra một nghịch lý lịch sử thú vị: dưới quyền Nga, Phần Lan lại có điều kiện củng cố bản sắc quốc gia của mình. Kiến trúc và quy hoạch Helsinki trong giai đoạn này phản ánh rõ nghịch lý ấy. Thành phố được xây dựng bằng ngôn ngữ quyền lực của Nga, nhưng nội dung bên trong lại hướng đến một xã hội Phần Lan có trật tự, kỷ luật và tự quản.

Carl Ludvig Engel và vai trò kiến trúc sư của một kỷ nguyên

Để hiện thực hóa tầm nhìn mới cho Helsinki, chính quyền Nga đã giao trọng trách cho kiến trúc sư Carl Ludvig Engel. Engel không phải là người Nga, cũng không phải người Phần Lan, mà là một kiến trúc sư người Đức chịu ảnh hưởng sâu sắc của chủ nghĩa Tân cổ điển châu Âu. Sự lựa chọn này phản ánh một tư duy rất Nga: dùng ngôn ngữ kiến trúc quốc tế để tạo cảm giác chính danh và ổn định. Engel được trao quyền gần như tuyệt đối trong việc thiết kế khu trung tâm mới của Helsinki, từ quảng trường, các công trình hành chính cho đến nhà thờ và đại học.

Phong cách Tân cổ điển dưới thời Nga: quyền lực nhưng tiết chế

Tân cổ điển tại Helsinki mang dáng dấp khác biệt so với Paris hay Rome. Dưới thời Nga, kiến trúc ở đây không nhằm khoe chiến thắng hay sự giàu có, mà nhằm thể hiện trật tự và tính hợp pháp. Các công trình quanh Senaatintori có tỷ lệ hài hòa, mặt đứng rõ ràng, màu sắc sáng và đồng nhất. Không có sự phô trương quá mức về chi tiết trang trí. Quyền lực được truyền tải thông qua sự cân đối, nhịp điệu và tính đối xứng. Đây là một phong cách rất phù hợp với mục tiêu của Nga tại Phần Lan: kiểm soát nhưng không khiêu khích, hiện diện nhưng không áp đảo.

Senaatintori: trung tâm quyền lực được thiết kế từ đầu

Senaatintori không phải là quảng trường phát triển tự nhiên theo dòng lịch sử, mà là sản phẩm của một bản vẽ tổng thể. Quảng trường được đặt ở vị trí trung tâm, bao quanh bởi các cơ quan quyền lực quan trọng nhất của Đại Công quốc Phần Lan. Khoảng trống lớn ở giữa quảng trường không phải là phần còn lại, mà là yếu tố cốt lõi. Trong tư duy Nga, một trung tâm quyền lực cần có không gian để thể hiện trật tự, nơi mọi ánh nhìn đều quy tụ nhưng không bị cưỡng ép. Senaatintori vì thế mang tính nghi lễ, dù hiếm khi diễn ra nghi lễ phô trương.

Nhà thờ Helsinki: tôn giáo trong trật tự đế chế

Nhà thờ Helsinki được xây dựng dưới thời Nga, nhưng phục vụ Tin Lành – tôn giáo chủ đạo của người Phần Lan. Điều này phản ánh chính sách mềm dẻo của Đế quốc Nga tại vùng đất này. Kiến trúc nhà thờ mang phong cách Tân cổ điển, khác xa các nhà thờ Chính thống giáo Nga với mái vòm hành củ. Tôn giáo được đặt vào cấu trúc quyền lực chung, nhưng không trở thành công cụ thống trị. Nhà thờ nhìn xuống quảng trường như một trụ cột đạo đức, song hành với chính quyền và giáo dục, chứ không đứng trên chúng.

Đại học và chính quyền: xây dựng một xã hội quản trị

Bên cạnh nhà thờ, các công trình hành chính và giáo dục quanh Senaatintori được thiết kế với mức độ trang nghiêm tương đương. Điều này cho thấy dưới thời Nga, Phần Lan được định hình như một xã hội quản trị bằng luật pháp và tri thức. Đại học Helsinki được đặt ngay trung tâm không gian quyền lực, gửi đi một thông điệp rõ ràng: tri thức là một phần của trật tự quốc gia. Đây là một tư duy rất hiện đại vào đầu thế kỷ 19, và cũng là nền tảng cho sự phát triển sau này của Phần Lan.

Kiến trúc như công cụ ổn định xã hội

Trong bối cảnh Nga phải quản lý một vùng đất có bản sắc riêng, kiến trúc trở thành công cụ ổn định hiệu quả. Không gian trật tự giúp giảm xung đột, tạo cảm giác an toàn và dễ kiểm soát. Senaatintori và khu trung tâm Helsinki không khơi gợi cảm xúc mạnh, nhưng tạo ra sự tin cậy. Người dân sống và làm việc trong một không gian có quy tắc rõ ràng, nơi quyền lực được “ẩn” trong cấu trúc chứ không “hiện” trên bề mặt.

Di sản của thời Nga trong Helsinki hiện đại

Ngày nay, khi nhìn lại Helsinki, dấu ấn của thời Nga vẫn hiện diện rõ ràng, đặc biệt ở khu vực Senaatintori. Tuy nhiên, di sản này không bị nhìn nhận như một biểu tượng ngoại bang, mà như nền móng cho bản sắc Phần Lan hiện đại. Những gì được xây dựng dưới thời Nga đã vượt qua mục tiêu ban đầu của đế chế, trở thành không gian phục vụ một quốc gia độc lập, dân chủ và minh bạch.

Một nghịch lý lịch sử

Có một nghịch lý đáng suy ngẫm: chính trong thời kỳ bị cai trị bởi Nga, Phần Lan lại hình thành rõ nét nhất các thiết chế của một quốc gia hiện đại. Kiến trúc và quy hoạch Helsinki dưới thời Nga không chỉ là dấu ấn của quyền lực đế chế, mà còn là khung xương cho sự phát triển bền vững sau này. Senaatintori vì thế không chỉ là sản phẩm của một giai đoạn lịch sử, mà là minh chứng cho cách quyền lực, khi được tiết chế và tổ chức tốt, có thể tạo ra nền tảng lâu dài vượt qua chính nó.

Lịch sử Helsinki dưới thời Nga không phải là câu chuyện về áp bức hay phô trương quyền lực, mà là câu chuyện về cách một đế chế xây dựng trật tự bằng kiến trúc, và cách một dân tộc sử dụng trật tự ấy để hình thành bản sắc riêng. Những quảng trường rộng, những công trình Tân cổ điển tiết chế và sự im lặng có chủ ý vẫn còn đó, nhắc nhở rằng lịch sử không chỉ được viết bằng chiến tranh hay hiệp ước, mà còn bằng đá, không gian và cách con người sống cùng chúng.

Chrissy Le