Hệ thống tàu điện ngầm Stockholm – Khi hạ tầng công cộng trở thành không gian văn hóa

Nếu chỉ nhìn tàu điện ngầm như một phương tiện di chuyển, hệ thống Tunnelbana của Stockholm sẽ không có gì quá khác biệt so với các đô thị châu Âu khác: đúng giờ, sạch sẽ, hiệu quả. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, bằng con mắt của lịch sử đô thị và văn hóa xã hội, tàu điện ngầm Stockholm là một tuyên bố rất rõ ràng về cách người Thụy Điển hiểu hạ tầng công cộng: không chỉ để vận chuyển con người, mà để nuôi dưỡng cảm giác thuộc về một cộng đồng văn minh.

Không ngẫu nhiên mà hệ thống này thường được gọi là “phòng triển lãm nghệ thuật dài nhất thế giới”. Nhưng nghệ thuật ở đây không phải để trang trí, mà để khẳng định một triết lý: cái đẹp không phải đặc quyền của tầng lớp nào, mà là quyền tiếp cận chung của xã hội.

Từ nhu cầu kỹ thuật đến tầm nhìn xã hội

Hệ thống tàu điện ngầm Stockholm được khởi công từ những năm 1940 và chính thức vận hành tuyến đầu tiên vào năm 1950. Ban đầu, mục tiêu rất rõ ràng: giải quyết nhu cầu giao thông cho một thành phố đang mở rộng, trong điều kiện địa hình nhiều đảo, nhiều nước và mùa đông khắc nghiệt.

Nhưng ngay từ đầu, các nhà quy hoạch Thụy Điển đã không xem Tunnelbana chỉ là “đường hầm và toa tàu”. Họ đặt câu hỏi rộng hơn: nếu hàng triệu con người phải đi qua đây mỗi ngày, không gian này nên mang lại cảm giác gì?

Câu trả lời không phải là sự hào nhoáng, mà là sự tôn trọng người sử dụng.

Nghệ thuật không nằm ở nơi sang trọng nhất

Khoảng hơn 90 trong số 100 ga tàu điện ngầm Stockholm được trang trí bằng nghệ thuật: tranh tường, điêu khắc, sắp đặt ánh sáng, đá tự nhiên được giữ nguyên vết cắt. Mỗi ga có một cá tính riêng, nhưng không ga nào tìm cách gây choáng ngợp.

Điều quan trọng là nghệ thuật này nằm dưới lòng đất, ở nơi con người đi qua trong trạng thái vội vã, mệt mỏi, thường không có tâm thế “thưởng thức”. Việc đưa nghệ thuật xuống đây là một lựa chọn văn hóa mang tính chính trị mềm: cái đẹp không cần được đặt trên bệ cao, không cần vé vào cửa, không cần nghi thức.

Một công nhân, một sinh viên, một du khách – tất cả đều tiếp cận cùng một không gian thẩm mỹ. Đó là bình đẳng theo nghĩa rất Thụy Điển.

Hạ tầng được xây cho cảm xúc dài hạn, không phải ấn tượng tức thì

Khác với nhiều hệ thống metro hiện đại được thiết kế để “wow” người dùng bằng công nghệ hoặc ánh sáng, Tunnelbana của Stockholm mang cảm giác trầm, thô, đôi khi có phần lạnh. Đá gốc được giữ lộ thiên, bề mặt không che giấu hoàn toàn kỹ thuật xây dựng.

Sự “không hoàn hảo” này không phải thiếu sót, mà là chủ ý. Nó tạo ra cảm giác trung thực: bạn đang ở trong lòng đất thật, không phải trong một không gian giả lập. Cảm giác đó mang tính tâm lý sâu sắc, đặc biệt trong một xã hội coi trọng sự minh bạch.

Hạ tầng ở Stockholm không được thiết kế để gây ấn tượng trong lần đầu, mà để chịu đựng được thời gian và nhịp sống lặp lại.

Tàu điện ngầm như một không gian xã hội

Ở Stockholm, tàu điện ngầm không phải nơi bị tránh né. Người dân sử dụng nó một cách tự nhiên, không có cảm giác “đi phương tiện công cộng là kém hơn”. Điều này phản ánh một nền văn hóa nơi không gian công cộng được đầu tư đủ tốt để không tạo ra sự phân tầng xã hội.

Không có toa sang – toa thường. Không có khu vực đặc quyền. Mọi người đứng, ngồi, di chuyển trong cùng một cấu trúc không gian. Chính sự bình đẳng này tạo ra cảm giác an toàn và tin cậy – thứ rất khó đạt được chỉ bằng camera hay quy định.

Một hệ thống được xây trên niềm tin, không phải kiểm soát

Điều dễ nhận thấy với người mới đến Stockholm là mức độ kiểm soát vé khá “nhẹ”. Không có cổng soát dày đặc như nhiều thành phố lớn. Việc kiểm tra vé diễn ra ngẫu nhiên.

Đây không phải sự lỏng lẻo, mà là một lựa chọn dựa trên niềm tin xã hội. Thụy Điển chấp nhận một mức độ rủi ro nhất định để đổi lấy cảm giác tự do và tôn trọng người dùng. Hệ thống chỉ có thể vận hành như vậy khi xã hội có mức độ tuân thủ cao và ý thức cộng đồng mạnh.

Tunnelbana vì thế không chỉ là hệ thống giao thông, mà là phần mở rộng của hợp đồng xã hội.

Lịch sử, chính trị và bản sắc được viết trong lòng đất

Nhiều tác phẩm nghệ thuật trong tàu điện ngầm Stockholm không né tránh các chủ đề xã hội: lao động, môi trường, chiến tranh, nữ quyền, bản sắc Bắc Âu. Nhưng chúng không hô hào, không khẩu hiệu. Chúng tồn tại lặng lẽ, để ai muốn thì dừng lại nhìn, ai vội thì đi tiếp.

Đó là cách rất Thụy Điển để đưa chính trị và lịch sử vào đời sống: không áp đặt, không né tránh.

Một bài học vượt ra ngoài giao thông

Nhìn từ xa, hệ thống tàu điện ngầm Stockholm nói lên một điều quan trọng về Thụy Điển: đây là một xã hội tin rằng chất lượng của không gian chung phản ánh chất lượng của xã hội.

Họ không coi giao thông công cộng là chi phí cần tối thiểu hóa, mà là hạ tầng văn hóa cần đầu tư dài hạn. Họ không xây metro chỉ để đưa người từ A đến B, mà để đảm bảo rằng quãng đường đó không làm con người trở nên mệt mỏi, cáu kỉnh hay bị hạ thấp.

Trong một thế giới nơi hạ tầng ngày càng bị đo bằng tốc độ và lợi nhuận, Tunnelbana của Stockholm nhắc nhở rằng:

cách một xã hội xây dựng những không gian con người buộc phải đi qua mỗi ngày chính là cách xã hội đó đối xử với công dân của mình.

Và ở Stockholm, câu trả lời nằm sâu dưới lòng đất – lặng lẽ, bền bỉ, và rất Thụy Điển.

Dưới lòng đất, hai cách nhìn về xã hội: so sánh tàu điện ngầm Stockholm và Moscow

Metro không chỉ là giao thông

Tàu điện ngầm thường được nhìn như một hạ tầng kỹ thuật: đưa con người từ điểm A đến điểm B một cách nhanh và hiệu quả. Nhưng ở một số thành phố, metro vượt ra khỏi vai trò đó để trở thành một “văn bản văn hóa”, nơi cách một quốc gia nhìn nhận con người, quyền lực và lịch sử được khắc vào không gian ngầm. Stockholm và Moscow là hai trường hợp tiêu biểu. Cùng xây dựng những hệ thống tàu điện ngầm lớn, cùng đưa nghệ thuật xuống lòng đất, nhưng hai thành phố này lại kể hai câu chuyện xã hội gần như đối lập.

Hai thời điểm lịch sử, hai mục đích khởi sinh

Hệ thống tàu điện ngầm Moscow ra đời năm 1935, trong bối cảnh Liên Xô đang củng cố quyền lực và khẳng định vị thế của một cường quốc mới. Metro Moscow không chỉ nhằm giải quyết bài toán giao thông, mà còn mang sứ mệnh chính trị rõ ràng: biểu dương sức mạnh nhà nước và hệ tư tưởng. Nó được gọi là “cung điện của nhân dân”, nơi không gian công cộng trở thành sân khấu cho quyền lực tập thể.

Ngược lại, Tunnelbana của Stockholm bắt đầu vận hành từ năm 1950, khi Thụy Điển bước vào giai đoạn xây dựng nhà nước phúc lợi hiện đại. Mục tiêu cốt lõi của hệ thống này là phục vụ đời sống đô thị một cách bình đẳng, hiệu quả và bền vững. Nghệ thuật được đưa vào metro không để phô trương quyền lực, mà để nâng chất lượng trải nghiệm hàng ngày của người dân.

Ngay từ điểm xuất phát, hai hệ thống đã mang hai câu hỏi khác nhau. Moscow hỏi làm sao để người dân cảm nhận được sự vĩ đại của nhà nước. Stockholm hỏi làm sao để người dân cảm thấy được tôn trọng trong không gian chung.

Nghệ thuật dưới lòng đất: tuyên ngôn hay gợi mở

Metro Moscow nổi tiếng với những nhà ga lộng lẫy: cột đá cẩm thạch, đèn chùm, tranh khảm mosaic, tượng đồng. Nghệ thuật ở đây mang tính tuyên ngôn trực tiếp, kể những câu chuyện về chiến thắng, lao động anh hùng, lịch sử quân sự và vinh quang dân tộc. Người sử dụng không cần diễn giải nhiều, thông điệp đã được định hình sẵn.

Ở Stockholm, nghệ thuật trong Tunnelbana lại đi theo hướng trừu tượng và gợi mở. Các nhà ga để lộ đá gốc, vết cắt địa chất, kết hợp với tranh tường và sắp đặt mang chủ đề môi trường, khoa học, xã hội. Nghệ thuật không áp đặt người xem phải nghĩ gì, mà chỉ tồn tại như một lớp nền, sẵn sàng cho những ai muốn dừng lại quan sát.

Nếu metro Moscow giống một bản sử thi được viết bằng đá và ánh sáng, thì metro Stockholm giống những ghi chú bên lề, lặng lẽ nhưng kiên nhẫn.

Cảm giác không gian: huy hoàng và trung thực

Bước xuống metro Moscow, người ta dễ có cảm giác đang bước vào một không gian được nâng lên khỏi đời sống thường nhật. Trần cao, sảnh rộng, ánh sáng mạnh, kết cấu kỹ thuật được che giấu hoàn toàn. Mọi thứ tạo nên cảm giác trang nghiêm và choáng ngợp.

Tunnelbana của Stockholm thì khác. Đá thô, bề mặt không hoàn thiện tuyệt đối, ánh sáng vừa đủ. Cảm giác đang ở trong lòng đất thật được giữ lại. Đây không phải sự tiết kiệm, mà là lựa chọn văn hóa: trung thực với vật liệu và chức năng.

Một bên khiến con người ngẩng lên trước không gian quyền lực, một bên khiến con người chấp nhận sự giản dị và vị trí của mình trong hệ thống.

Nhà nước và công dân trong không gian ngầm

Metro Moscow phản ánh mối quan hệ dựa trên kỷ luật và kiểm soát. Kiểm soát vé chặt chẽ, an ninh hiện diện rõ ràng, trật tự được duy trì bằng giám sát liên tục. Điều này gắn liền với bối cảnh lịch sử và chính trị của Nga và Liên Xô.

Stockholm vận hành metro dựa nhiều hơn vào niềm tin xã hội. Kiểm soát vé tương đối nhẹ, nhiều khi dựa vào kiểm tra ngẫu nhiên. Hệ thống giả định rằng phần lớn người dân sẽ tuân thủ. Trật tự đến từ ý thức, không phải nỗi sợ.

Hai cách làm này phản ánh hai mô hình xã hội khác nhau: một bên coi kiểm soát là nền tảng của trật tự, bên kia coi niềm tin là nền tảng của trật tự.

Lịch sử được viết trong lòng đất

Metro Moscow là nơi lịch sử chính thống được khắc sâu và lặp lại: cách mạng, chiến tranh vệ quốc, anh hùng tập thể. Mỗi ngày, hàng triệu người đi qua những nhà ga ấy và tiếp xúc với cùng một câu chuyện quốc gia.

Metro Stockholm không có một câu chuyện trung tâm duy nhất. Lịch sử xuất hiện phân mảnh, qua nhiều chủ đề khác nhau, không có một diễn ngôn áp đảo. Điều này phản ánh hai cách sử dụng lịch sử. Moscow dùng lịch sử để củng cố bản sắc tập thể. Stockholm dùng lịch sử để mở không gian đối thoại.

Bình đẳng trong không gian công cộng

Ở Stockholm, tàu điện ngầm không mang cảm giác phân tầng. Không có toa sang hay khu vực đặc quyền. Chính trị gia, công nhân, sinh viên cùng đứng trên một sân ga, chia sẻ cùng một trải nghiệm không gian.

Ở Moscow, dù metro được gọi là “cung điện của nhân dân”, cảm giác nghi thức và trật tự cấp bậc vẫn hiện diện. Không gian khiến người ta ý thức rõ hơn về vị trí của mình trong tập thể lớn.

Sự khác biệt này bắt nguồn từ cách mỗi xã hội định nghĩa bình đẳng và vai trò của cá nhân.

Hai hệ thống, hai thế giới quan

Nếu cần tóm gọn bằng một cách diễn đạt, metro Stockholm nói rằng hạ tầng tốt là hạ tầng không làm con người cảm thấy nhỏ bé. Metro Moscow nói rằng hạ tầng vĩ đại là hạ tầng khiến con người cảm thấy mình thuộc về một điều lớn hơn.

Cả hai đều nhất quán với xã hội đã sinh ra chúng.

Metro như tấm gương xã hội

So sánh metro Stockholm và Moscow không nhằm tìm ra hệ thống nào ưu việt hơn. Điều quan trọng hơn là nhận ra rằng hạ tầng công cộng luôn mang dấu vết của xã hội đã tạo ra nó. Stockholm xây metro như cách họ xây nhà nước phúc lợi: lặng lẽ, tin cậy, đặt con người vào trung tâm. Moscow xây metro như cách họ viết lịch sử: hoành tráng, trực diện, đặt quyền lực tập thể lên hàng đầu.

Dưới lòng đất, hai thành phố kể hai câu chuyện khác nhau về thế giới phía trên. Và chính vì thế, đi tàu điện ngầm ở Stockholm hay Moscow không chỉ là một chuyến đi, mà là một trải nghiệm văn hóa, nơi người ta có thể đọc được cả một xã hội trong từng sân ga.

Chrissy Trang